Μάρτιος 2, 2015 eugenia

AFFECTOLOGY- ΒΙΟΘΥΜΙΚΗ

Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία

του δρ. Ιωάννη Δόβελου

Το Θέατρο του Παραλόγου
Τίτλος Έργου: «Ποιος Φταίει»

«Δεν φταίω εγώ, δεν είναι δικό μου λάθος!» ή «Ποιος φταίει;» είναι λέξεις που ακούμε πάρα πολύ συχνά, σε καθημερινή βάση, από τα μέσα ενημέρωσης, από τους συνανθρώπους μας, αλλά κι από τον ίδιο μας τον εαυτό. Στην κουλτούρα μας, όπως έχει διαμορφωθεί τις τελευταίες δεκαετίες, όλοι ψάχνουμε καταναγκαστικά και αδιάκοπα να βρούμε ποιος «φταίει» για τα προβλήματά μας, τις αποτυχίες μας, τις ατυχίες μας, τα προβλήματα υγείας που αντιμετωπίζουμε και όλα τα άλλα δεινά που μας μαστίζουν σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο. Αυτό το συνεχές ψάξιμο για φταίχτες έχει γίνει μια από τις κύριες ασχολίες μας. Φταίει η κυβέρνηση, φταίει η αστυνομία, φταίνε οι γιατροί, φταίνε οι μετανάστες, φταίει η παιδεία, φταίνε τα σχολεία, φταίει το κατεστημένο, φταίνε οι γείτονες, φταίνε οι Εβραίοι, φταίει η Αμερική, φταίει ο Διάβολος, φταίει ο Θεός, φταίει, φταίει, φταίει ……… Το ερώτημα είναι, γιατί προσπαθούμε με τόση εμμονή και αγωνία να μετατοπίσουμε την ευθύνη για ότι μας συμβαίνει, από τον εαυτό μας σε κάποιους άλλους, στους «φταίχτες»; Το φαινόμενο αυτό μετατόπισης ευθύνης έχει γίνει ιδιαίτερα έντονο τις τελευταίες δεκαετίες. Το βλέπουμε, το ακούμε και το διαβάζουμε καθημερινά στα μέσα ενημέρωσης, το ακούμε σε συζητήσεις μεταξύ ανθρώπων στο δρόμο, στο γραφείο, στις καφετέριες, στο σπίτι. Όλοι ψάχνουμε αδιάκοπα να βρούμε ποιος ή τι φταίει και αισθανόμαστε τόσο μεγάλη ανακούφιση και δικαίωση όταν τελικά ανακαλύπτουμε αυτόν τον άτιμο τον «φταίχτη», αυτόν που είναι υπεύθυνος για ότι υποφέρουμε.

Η ανάγκη να αποδεικνύουμε διαρκώς στον εαυτό μας ότι δεν είμαστε υπεύθυνοι για τίποτε που αφορά τη ζωή μας, καθώς για όλα φταίει πάντα κάποιος άλλος ή κάτι άλλο που βρίσκεται έξω από τον εαυτό μας, συνοδεύεται αναγκαστικά κι από μια άλλη ανάγκη, την ανάγκη για «σωτήρες». Καθώς έχουμε αποδείξει στον εαυτό μας ότι είμαστε ανεύθυνοι για ότι μας συμβαίνει, ότι είμαστε δηλαδή αδύναμοι, έρμαια σε «κακές», έξω και πάνω από μας δυνάμεις, χρειαζόμαστε και «καλές», έξω και πάνω από μας δυνάμεις για να μας «σώσουν» από τις κακές δυνάμεις. Όπως λοιπόν ψάχνουμε διαρκώς για φταίχτες, ψάχνουμε και για «σωτήρες». Σωτήρες όπως, την επιστήμη, το Θεό, τον Άγιο Ονούφριο, τον Βούδα, πολιτικά συστήματα, πολιτικούς ηγέτες, γκουρού, θαυματουργά βότανα και ματζούνια, μεταφυσικές δυνάμεις, αστρολογίες, μαγείες και οτιδήποτε άλλο πιστεύουμε ότι έχει τη δύναμη να μας σώσει από τις δυνάμεις του κακού.

Ας προσπαθήσουμε όμως να εξηγήσουμε γιατί εμείς, οι σύγχρονοι άνθρωποι του Δυτικού, ανεπτυγμένου κόσμου, αισθανόμαστε αυτή τη βαθιά ανάγκη να υποβιβάζουμε όσο το δυνατόν περισσότερο την προσωπική μας δύναμη να καθορίζουμε τον εαυτό μας και τη ζωή μας. Στην απόπειρά μας αυτή να εξηγήσουμε τις αιτίες που προσπαθούμε τόσο απεγνωσμένα να αποποιηθούμε αυτή τη δύναμη καθώς και την ευθύνη που συνεπάγεται, θα χρησιμοποιήσουμε σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα. Αυτά τα δεδομένα είναι φυσικά αμφιλεγόμενα, καθώς όπως είναι γνωστό, επιστημονικές έρευνες οι οποίες αποδεικνύουν τις δυνατότητες του ανθρώπου, του κάθε ανθρώπου, γίνονται χωρίς εξαίρεση αντικείμενα σφοδρών επιθέσεων από το όποιο κατεστημένο θίγεται, επιστημονικό, θρησκευτικό ή πολιτικό.

Είναι γεγονός ότι υπάρχουν πολλοί παράγοντες στο παρελθόν και στο παρόν, που συνεισφέρουν στη διαμόρφωση του εαυτού μας, που καθορίζουν ποιοι είμαστε, πως αισθανόμαστε, πως ζούμε. Εδώ θα εστιάσουμε κυρίως την προσοχή μας στον κυριότερο και πιο καθοριστικό από αυτούς τους παράγοντες, στα παιχνίδια που παίζουμε συνεχώς με τον εαυτό μας σε υποσυνείδητο επίπεδο και θα προσπαθήσουμε να δείξουμε πόσο «λογικά» είναι αυτά τα παράλογα υποσυνείδητα παιχνίδια μας μέσα στις συνθήκες στις οποίες παίζονται. Μην βιαστείτε να δαιμονοποιήσετε το υποσυνείδητο και τις δυναμικές του σαν «φταίχτη», το παιχνίδι που παίζεται στο υποσυνείδητο είναι φυσικό και έχει σαν στόχο να μας προστατέψει όσο καλύτερα γίνεται. Ο προστατευτικός αυτός μηχανισμός όμως λειτουργεί σύμφωνα με τα δεδομένα και τις πληροφορίες με τις οποίες τροφοδοτείται. Το παιχνίδι αυτό όμως δημιουργεί μια κοινωνία τα μέλη της οποίας δεν αισθάνονται προσωπικά υπεύθυνα για τίποτε.

Το υποσυνείδητο αυτό παιχνίδι γίνεται εξαιρετικά επικίνδυνο στη σύγχρονη κοινωνία, ιδιαίτερα στον τομέα της υγείας, σωματικής και ψυχικής. Βομβαρδιζόμαστε καθημερινά με μια συνεχή ροή πληροφόρησης και παραπληροφόρησης, για παλιές και νέες ασθένειες που μας απειλούν κάθε στιγμή και από κάθε κατεύθυνση. Η (παρα)πληροφόρηση αυτή δίνεται με τέτοιο τρόπο που να μας πείθει πέρα από κάθε αμφιβολία ότι είμαστε σαν άτομα αδύναμοι και τρωτοί, εύκολα θύματα των κακών δαιμόνων που καραδοκούν σε κάθε γωνία. Για να έχουμε κάποιες πιθανότητες να αποφύγουμε τις απειλές που μας ζώνουν πρέπει να τις ξορκίζουμε συνεχώς με ατέλειωτους περιορισμούς, έστω κι αν αισθανόμαστε υγιέστατοι. Να μην καπνίζουμε, να μην τρώμε «κακές» τροφές, να μην κάνουμε «κακό» σεξ, να αποφεύγουμε το στρες κτλ., κτλ. Ο κατάλογος των «μη» μεγαλώνει κάθε χρόνο και φαίνεται ότι θα συνεχίσει να μεγαλώνει μέχρι που σε λίγο για να εξορκίζουμε όλες αυτές τις ασθένειες θα απαιτείται η πλήρης προβατοποίησή μας.

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα, οι περισσότεροι από μας γνωρίζουμε ανθρώπους που ήταν πραγματικά προβατάκια σ’ όλη τους τη ζωή, χορταράκι και νεράκι του Θεού μόνο και ευρύτητα ή βάθος σκέψης στο ίδιο επίπεδο. Κι όμως παρατηρούμε ότι κι αυτοί αρρωσταίνουν με τις ίδιες ασθένειες. Γνωρίζουμε επίσης και ανθρώπους που γράφουν στα παλιά τους τα παπούτσια όλα τα «μη» και ζουν μέχρι τα βαθιά τους γεράματα χωρίς να αρρωστήσουν ποτέ. Το αποτέλεσμα, σύγχυση, αβεβαιότητα, πανικός. Πρέπει κάτι άλλο να φταίει. Κάτι που δεν το έχουμε ανακαλύψει ακόμη. Το επιστημονικό ιερατείο όμως έχει την απάντηση έτοιμη, «φταίνε τα γονίδια» και μας καθησυχάζουν με την υπόσχεση ότι σύντομα θα είναι έτοιμα τα νέα ξόρκια κατά των ασθενειών, δηλαδή οι διάφορες γονιδιακές θεραπείες που θα καταπολεμούν αποτελεσματικά τα «κακά» γονίδια. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι όταν μετά από χρόνια αποδειχθεί ότι ούτε και η γονιδιακή θεραπεία είναι το απόλυτο ξόρκι των ασθενειών, θα βρεθεί κάτι άλλο που θα «φταίει» καθώς και ο αντίστοιχος εξορκισμός του. Εκτός αν στο μεταξύ συνειδητοποιήσουμε, ο κάθε ένας από μας για τον εαυτό του, τον καταλυτικό ρόλο που παίζουμε εμείς οι ίδιοι, η εσωτερική μας ζωή, στις συνθήκες της ζωής μας, στην ποιότητα της εμπειρίας μας, αλλά και στην αρρώστια, την υγεία ακόμη και στο θάνατο.

Η Επιστήμη της Βιοθυμικής

Τις τελευταίες δεκαετίες τα ευρήματα των ερευνών της συγκινησιακής νευροεπιστήμης είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά και συναρπαστικά, ειδικά για εκείνους από εμάς που είμαστε επιφυλακτικοί και υποψιασμένοι όσον αφορά το μύθο που επικρατεί γενικά στην ψυχοθεραπεία, ότι «αν κάτι δεν μπορείς να το σκεφτείς και να το εξηγήσεις σημαίνει ότι δεν υπάρχει». Για εκείνους από εμάς που είχαμε πάντα αμφιβολίες για την εγκυρότητα του απόλυτου αξιώματος «τα πάντα πρέπει να ανελκυστούν στο συνειδητό, λογικό επίπεδο του νου και να εξηγηθούν». Η εντυπωσιακή ανάπτυξη της συγκινησιακής νευροεπιστήμης μας έχει βάλει όμως σε μια κάπως δύσκολη θέση. Ενώ έχει τεκμηριώσει την ύπαρξη του «σιωπηλού εαυτού» και έχει περιγράψει τη φύση του και τη λειτουργία του ως «υποκινητή» αυτού που είμαστε σαν άνθρωποι (βλ. Νευροβιολογία του Συναισθήματος), μας έχει δώσει πολύ λίγα πράγματα όσον αφορά τους τρόπους που μπορούν να εφαρμοστούν αυτές οι νέες γνώσεις σε μια αποτελεσματική θεραπεία.

Με άλλα λόγια, η συγκινησιακή νευροεπιστήμη μας δίνει τα δεδομένα, αλλά δεν μας δείχνει πώς να τα χρησιμοποιήσουμε.

Στην εποχή μας πολλοί επαγγελματίες της ψυχικής υγείας έχουν αποδεχτεί πλήρως τα ευρήματα και τις θέσεις της συγκινησιακής νευροεπιστήμης. Συνεχίζουν όμως να πιστεύουν και να ακολουθούν το παλιό αξίωμα της παραδοσιακής ψυχοθεραπείας, ότι το ασυνείδητο υλικό πρέπει να αναδομηθεί λεκτικά έτσι ώστε να έχει νόημα και να μπορεί να γίνει η επανεπεξεργασία του σε γνωστικό επίπεδο. Καθώς όμως σύμφωνα με τα ευρήματα της νευροεπιστήμης, αυτό το υλικό είναι θαμμένο στο ασυνείδητο βαθύτερα από ότι πιστεύαμε μέχρι τώρα, θεωρούν ότι χρειάζεται περισσότερος χρόνος για να αναδυθεί στο συνειδητό ώστε να γίνει η γνωστική επεξεργασία του. Αυτές είναι οι απόψεις που διατυπώνονται στις εργασίες του Richard Davidson (Εργαστήριο Συγκινησιακής Νευροεπιστήμης, Πανεπιστήμιο Wisconsin-Madison) καθώς και στις εργασίες πολλών άλλων ερευνητών του κλάδου (βλ. Νευροβιολογία του Συναισθήματος).

Υπάρχει γενικά μια τάση από πολλούς επαγγελματίες να προσπαθούν να προσαρμόσουν τα σημαντικά ευρήματα της συγκινησιακής νευροεπιστήμης μέσα στα πλαίσια της παραδοσιακής ψυχοθεραπείας. Προσπαθούν δηλαδή να φέρουν στη συνειδητή επιφάνεια, να εξηγήσουν, να κατανοήσουν, να λεκτικοποιήσουν και να «αποκαταστήσουν» σε γνωστικό επίπεδο, εξωλεκτικές συγκινησιακές κωδικοποιήσεις. Φαίνεται ότι η αφοσίωση στην παράδοση δεν τους επιτρέπει να δουν το προφανές, ότι δηλαδή αυτό είναι φυσιολογικά και τεχνικά αδύνατον να γίνει.

Εάν κάποιος επισκεφτεί το Εργαστήριο Συγκινησιακής Νευροεπιστήμης του Πανεπιστημίου του Wιsconsin (http://psyphz.psych.wisc.edu/), θα ανακαλύψει μια πληθώρα ερευνών και μελετών πολλών δεκαετιών που αναφέρονται στην ύπαρξη, την δημιουργία και διατήρηση των προλεκτικών συγκινησιακών κωδικοποιήσεων.
Εργαστήρια συγκινησιακής νευροεπιστήμης έχουν δημιουργηθεί σε αρκετά μεγάλα πανεπιστήμια. Τα περισσότερα ασχολούνται με ένα πολύ ευρύ φάσμα έρευνας και μελέτης – δηλαδή μελετούν τα μύρια θέματα που αφορούν τις διάφορες συγκινησιακές καταστάσεις και την εξέλιξή τους σε όλα τα στάδια της ζωής του ανθρώπου. Η δική μας μελέτη εστιάζει κυρίως στις έρευνες που αφορούν τους τρόπους με τους οποίους κωδικοποιείται και εγκαθίσταται συγκινησιακή μάθηση, κατά τη διάρκεια της προλεκτικής περιόδου ανάπτυξης και πως αυτή η μάθηση διατηρείται σχεδόν αναλλοίωτη και στον ενήλικα. Παρόλο που οι έρευνες του εργαστηρίου συγκινησιακής νευροεπιστήμης του πανεπιστημίου Wisconsin-Madison αφορούν το ευρύτερο φάσμα της συγκινησιακής νευροεπιστήμης, τα συγκεκριμένα ευρήματα που αφορούν την καθιέρωση προλεκτικών συγκινησιακών αποκρίσεων, έχουν ουσιαστική σημασία στις κλινικές μελέτες και έρευνες της επιστήμης της Affectοlogy ή Βιοθυμικής.( www.psychotherapia.gr)

Για περισσότερες σχετικές πληροφορίες, μπορείτε να επισκεφτείτε τις παρακάτω ιστοσελίδες:
http://psyphz.psych.wisc.edu/

http://io.uwinnipeg.ca/~ssmith24/research.htm

http://www.wjh.harvard.edu/~daplab/mainindex.html